به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از الجزیره، پس از هفتهها ادعاهای مکرر دونالد ترامپ مبنی بر نزدیک بودن دستیابی به توافق، یک یادداشت تفاهم (MOU) برای پایان دادن به جنگ آمریکا و ایران، به صورت الکترونیکی در فرانسه امضا شد. چارچوب ۱۴ مادهای امضاشده در روز چهارشنبه، ایران را متعهد میکند که در ازای لغو تحریمها، یک طرح بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری و از سرگیری ترافیک دریایی در تنگه هرمز، از تهیه یا توسعه سلاحهای هستهای خودداری کند.
ترامپ روز چهارشنبه در حاشیه نشست گروه هفت در پاریس، توافق با ایران را بهتر از توافقی دانست که باراک اوباما، رئیس جمهوری سابق آمریکا، در سال ۲۰۱۵ با نام برنامه جامع اقدام مشترک منعقد کرد و ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری خود از آن خارج شد. با این حال، تحلیلگران هشدار میدهند هنوز خیلی زود است مشخص شود آیا این تفاهمنامه که یک دوره مذاکره ۶۰ روزه را آغاز میکند، به یک توافق جامع و کاملاً متفاوت از سند ۱۸ صفحهای دوران اوباما منجر خواهد شد یا نه. سندی که مذاکره در مورد آن چند سال طول کشید و شامل نظرات کارشناسان هستهای هم میشد.
انیسه بصیری تبریزی، عضو وابسته در چتم هاوس در بریتانیا، به الجزیره گفت که مقایسه این دو در این مرحله «منصفانه» نخواهد بود، زیرا این تفاهمنامه بر تمدید آتشبس تمرکز دارد تا پرداختن به جزئیات برنامه هستهای ایران. شهرام اکبرزاده، مدیر انجمن مطالعات خاورمیانه در دانشگاه دیکین در ملبورن، استرالیا، گفت که این تفاهمنامه «به هیچ موضوع اساسی نمیپردازد». او گفت: «این [توافق] به سادگی تمام سوالات مربوط به برنامه هستهای ایران و غنیسازی را به مذاکره بین ایالات متحده و ایران موکول میکند.»
مهار برنامههای هستهای و تسلیحاتی ایران
این توافقنامه، بحثها در مورد برنامه هستهای ایران را به دوره مذاکره ۶۰ روزه موکول، اما تصریح میکند که تهران «سلاح هستهای تهیه یا توسعه نخواهد داد». هر دو طرف همچنین متعهد میشوند که «مسئله مواد غنیشده ذخیرهشده را طبق سازوکاری که مورد توافق طرفین قرار خواهد گرفت، حل و فصل کنند». برجام شامل همان تعهد به عدم توسعه سلاحهای هستهای از سوی ایران بود. این توافقنامه به ایران اجازه داد اورانیوم را تا ۳.۶۷ درصد به مدت ۱۵ سال غنیسازی کند - که برای توسعه یک برنامه انرژی هستهای کافی، اما بسیار کمتر از ۹۰ درصد مورد نیاز برای تولید سلاحهای هستهای است.
در این تفاهمنامه اشاره نشده است که آیا ایران اصلاً اجازه غنیسازی اورانیوم را خواهد داشت یا خیر یا برای چه مدت. تا زمانی که ترامپ ایالات متحده را از برجام خارج کرد، بازرسان مستقل تأیید کردند که ایران به محدودیتهای مشخصشده پایبند بوده است. اکبرزاده خاطرنشان کرد که تعهد ایران برای عدم توسعه سلاحهای هستهای که در تفاهمنامه گنجانده شده، «نکته یا تعهد جدیدی نیست».
این تحلیلگر گفت: «ایران همواره تأکید کرده است که به دنبال بمب اتم نیست.» علاوه بر این، اگرچه برجام یک توافق بینالمللی شامل چین، روسیه، بریتانیا و آلمان بود «با اقدامات دقیقی برای محدود کردن غنیسازی اورانیوم و یک رژیم نظارتی سرزده برای اطمینان از پایبندی ایران»، اکبرزاده گفت که این تفاهمنامه یک توافق دوجانبه متزلزل بین طرفهایی است که اعتماد کمی به یکدیگر دارند. در حالی که برجام شرایط بسیار مشخصی برای تحریمها در صورت عدم پایبندی داشت، چنین جزئیاتی در تفاهمنامه وجود ندارد.
برجام محدودیتی بر ارتش متعارف ایران، از جمله تأمین موشکهای بالستیک آن، اعمال نکرد - چیزی که ایالات متحده قبل از شروع جنگ خواستار آن شده بود، اما در تفاهمنامه هم به آن پرداخته نشده است. فردریک اشنایدر، عضو ارشد غیرمقیم شورای خاورمیانه در امور جهانی، خاطرنشان کرد که به خودی خود، تعهد ایران به خودداری از توسعه سلاحهای هستهای هیچ دستاوردی برای ایالات متحده نداشت. اشنایدر به الجزیره گفت: «توافق ترامپ که به این هدف برسد، صرفاً حفظ وضع موجود خواهد بود.» او افزود که سازمانهای اطلاعاتی، از جمله سیا، پیش از جنگ ۱۲ روزه آمریکا و ایران در ژوئن ۲۰۲۵ به این نتیجه رسیده بودند که تهران به طور فعال در حال توسعه سلاحهای هستهای نیست.
لغو تحریمها و سرمایهگذاری
در این تفاهمنامه آمده است که ایالات متحده متعهد میشود «به همه انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران پایان دهد» و با شرکای منطقهای «یک طرح قطعی و مورد توافق طرفین با حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی» این کشور تدوین کند.
در حالی که برجام لغو تدریجی تحریمها را منوط به پایبندی ایران به محدودیتهای برنامه هستهای خود کرده بود، متن این تفاهمنامه بیان میکند که این معافیت بر اساس «یک برنامه زمانی توافقشده به عنوان بخشی از توافق نهایی» اعمال خواهد شد. علی علوی، مدرس مطالعات خاورمیانه و ایران در دانشگاه SOAS لندن در بریتانیا، گفت که لغو تحریمها برای تهران یک اولویت است و با توجه به خسارات اقتصادی گسترده ناشی از هفتهها جنگ، این اولویت فوریت بیشتری پیدا کرده است.
با پیشبرد ادغام اقتصادی بین ایران و کشورهای همکاری خلیج فارس (GCC)، صندوق بازسازی به کاهش تنشها در منطقه کمک خواهد کرد. این یادداشت همچنین تعهد واشنگتن را برای «در دسترس قرار دادن کامل» داراییهای مسدودشده برای ایران بیان میکند. ترامپ از برجام به دلیل اجازه دسترسی ایران به برخی از وجوه مسدودشده انتقاد کرده و این را دلیل اصلی خروج خود از این توافق عنوان کرده بود. با این حال، روز چهارشنبه در یک چرخش آشکار در این مورد، اظهار داشت که این وجوه «پول ایران» هستند. او در حاشیه اجلاس گروه هفت گفت: «فکر میکنم مجبور خواهیم شد آن را پس بدهیم.»
تنگه هرمز
در حالی که این موضوع هرگز در دستور کار برجام قرار نداشت، این بار به یک اهرم حیاتی برای ایران در مذاکرات تبدیل شده است. ایران در اوایل درگیری که از ۲۸ فوریه آغاز شد، این گلوگاه دریایی حیاتی را بست و تقریباً یک پنجم از منابع نفت و گاز طبیعی مایع جهان را مسدود و بازارهای انرژی جهانی را شوکه کرد. قیمت نفت افزایش یافت و بسیاری از کشورها با کمبود شدید انرژی مواجه شدند. ایالات متحده چند هفته بعد محاصره دریایی بنادر ایران را آغاز کرد.
در این یادداشت آمده است که ایالات متحده «بلافاصله» پس از امضای سند ۱۴ مادهای، رفع محاصره را آغاز خواهد کرد و «محاصره دریایی را ظرف ۳۰ روز به طور کامل پایان خواهد داد». همچنین آمده است که ایران «با پادشاهی عمان برای تعریف مدیریت آینده و خدمات دریایی و تنگه هرمز گفتگو خواهد کرد». این عبارت، در را برای دو کشور باز میگذارد تا در مورد ترتیبات آینده این آبراه که قبل از جنگ رایگان بود، مذاکره کنند.
طبق قوانین بینالمللی، عوارض دریایی از تنگههای طبیعی مانند هرمز قابل دریافت نیست. با این حال، ایران اصرار داشته که کشورهای همسایه مجازند برای «خدمات» ارائهشده به کشتیهای عبوری، مانند بیمه یا پهلوگیری، که طبق قانون دریایی مجاز است، هزینه دریافت کند. علوی، در SOAS، گفت که ایران با اعمال کنترل بر این آبراه، عملاً موفق به ایجاد «نظم جدیدی» در خاورمیانه شده است. او گفت: «ایران اکنون نسبت به برجام، اهرم فشار بیشتری دارد. ترامپ نتوانست فشار ناشی از بسته شدن تنگه هرمز را تحمل کند و بسیار بیشتر از آنچه برجام به ایران داد، به آنها امتیاز داد».
نیروهای نیابتی ایران و جنگ لبنان
نه تفاهمنامه نه برجام به صراحت به گروههای مسلح تحت حمایت ایران در منطقه، مانند حزبالله در لبنان، حماس در غزه و حوثیها در یمن، نپرداختهاند. اما این تفاهمنامه «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمام جبههها، از جمله در لبنان» را اعلام میکند. با این حال، در این سند از اسرائیل که در ماه فوریه در کنار آمریکا جنگ علیه ایران را آغاز کرد یا حزبالله نامی برده نشده است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، متعهد شده است با وجود اعلام توافق آمریکا و ایران که به این خصومتها مرتبط است، به اشغال جنوب لبنان توسط اسرائیل ادامه دهد.
اشنایدر گفت: «توافق ترامپ، همانطور که در حال شکلگیری است، خواستار امتیازدهی در مورد متحدان منطقهای ایران نیست و در مقابل، شامل امتیازاتی از سوی طرف آمریکایی برای مهار اسرائیل در جنگی است که علیه لبنان به راه انداخته است. برجام عمداً بسیار محدود و فنی بود تا از درگیر شدن در پیچیدگیهای سایر مسائل جلوگیری کند و به همین دلیل، متحدان ایران را که موضوعی بود که به شورای امنیت سازمان ملل واگذار شده بود، شامل نمیشد.»
۶۰ روز آینده مشخص خواهد کرد که آیا این امر امکانپذیر است یا نه.