دکتر فرشاد پرویزیان

یکی از دشواری‌های سیاست‌گذاری اقتصـادی، فاصـله زمانی میـان وقـوع اتفاقات در بازار و آگاهی تصمیم‌گیران از آن‌هاست. گاهی سیاست‌گذار امروز با آماری تصمیم می‌گیرد که وضعیت چند ماه قبل را نشان می‌دهد؛ درحالی‌که تولید، قیمت‌ها و رفتار مصرف‌کنندگان ممکن است در همین فاصله تغییر کرده باشد. این وضعیت شبیه راننده‌ای است که به جای نگاه کردن به مسیر پیش رو، فقط از آینه عقب استفاده کند. آمارهای رسمی برای شناخت روندهای اقتصادی ضروری‌اند، اما در کنار آن‌ها به نشانه‌های سریع‌تر و مکمل نیز نیاز داریم.
اقتصاد هر روز اطلاعاتی از وضعیت خود بروز می‌دهد. کاهش فروش یک کالا در فروشگاه‌ها، تغییر موجودی انبار کارخانه، افزایش زمان حمل‌ونقل، بالا رفتن هزینه مواد اولیه یا انتقال خرید خانوارها از یک کالای باکیفیت به نمونه ارزان‌تر، هرکدام می‌توانند نشانه‌ای از تغییر شرایط باشند. اگر این داده‌ها به‌صورت منظم و با رعایت محرمانگی جمع‌آوری و تحلیل شوند، امکان تشخیص زودتر برخی تحولات فراهم می‌شود. برای مثال، کاهش خرید گوشت یا لبنیات در کنار افزایش سهم کالاهای ارزان‌تر در سبد خانوار می‌تواند نشانه فشار بر قدرت خرید باشد؛ حتی اگر شاخص عمومی قیمت‌ها هنوز تمام ابعاد این تغییر را نشان نداده باشد.
هوش مصنوعی می‌تواند حجم بزرگی از این اطلاعات را بررسی کند و الگوهایی را بیابد که با روش‌های معمول به‌سادگی دیده نمی‌شوند. بااین‌حال، مشاهده یک هم‌زمانی به معنای کشف علت نیست. اگر فروش کالایی کاهش یابد، ممکن است علت آن افت درآمد خانوار، تغییر سلیقه، افزایش قیمت، ورود رقیب تازه یا حتی تغییر فصل باشد. بنابراین تحلیل داده باید با شناخت ساختار بازار، پیمایش خانوارها و بررسی میدانی همراه شود. الگوریتم می‌تواند پرسش مهمی را آشکار کند، اما پاسخ علّی به آن نیازمند تحلیل اقتصادی است.
در این میان، پیوند تحلیل خرد و کلان اهمیت دارد. در اقتصاد پولی، مفهوم «پول درون‌زا» یادآوری می‌کند که بخش مهمی از خلق پول و سپرده در نظام بانکی و در جریان اعطای اعتبار شکل می‌گیرد؛ بانک‌های تجاری با اعطای تسهیلات، سپرده ایجاد می‌کنند، اما این فرایند نامحدود نیست و به سرمایه و نقدینگی بانک، مقررات احتیاطی، تقاضای اعتبار، ریسک و شرایط سیاست پولی وابسته است. بانک مرکزی نیز از طریق نرخ‌های سیاستی، مقررات و مدیریت شرایط نقدینگی بر هزینه و امکان اعتباردهی اثر می‌گذارد. پس برای شناخت تحولات پولی، تنها مشاهده یک رقم کلان کافی نیست؛ باید مسیر اعتبار و پیامد آن در فعالیت بنگاه‌ها و رفتار خانوارها نیز بررسی شود.
 
واکنش مردم به تورم
در سطح اقتصاد خرد، واکنش خانوارها به تورم و محدودیت درآمد، اطلاعات مهمی درباره انتخاب‌های آنان فراهم می‌کند. خانواده ممکن است خرید پوشاک را به تعویق بیندازد، از برند گران‌تر به کالای ارزان‌تر روی بیاورد، مصرف برخی اقلام غذایی را کاهش دهد یا پس‌انداز خود را به دارایی‌هایی تبدیل کند که تصور می‌کند ارزششان بهتر حفظ می‌شود. این رفتارها را نباید صرفاً تغییر سلیقه دانست؛ گاهی آن‌ها نشانه محدود شدن انتخاب‌های واقعی مردم‌اند. هوش مصنوعی ذهن افراد را نمی‌خواند و رضایت یا ترجیحات درونی را مستقیماً اندازه نمی‌گیرد؛ بلکه از رفتارهای مشاهده‌شده، الگوهایی احتمالی استخراج می‌کند.
از این رو، رصد هوشمند اقتصاد نباید به کنترل زندگی مردم تبدیل شود. استفاده از داده‌های تجمیع‌شده و ناشناس، محدودیت دسترسی به اطلاعات شخصی و نظارت قانونی ضروری است. همچنین داده‌های فروشگاه‌ها یا پلتفرم‌های دیجیتال نماینده تمام جامعه نیستند؛ گروه‌هایی که کمتر از ابزارهای دیجیتال استفاده می‌کنند ممکن است در این داده‌ها کم‌رنگ باشند. ترکیب این اطلاعات با آمار رسمی و پیمایش‌های معتبر، تصویری متوازن‌تر می‌سازد.
هدف نهایی، جمع‌آوری بی‌پایان داده نیست؛ شناخت به‌موقع تغییراتی است که بر تولید، قدرت خرید و رفاه خانوار اثر می‌گذارند. سیاست‌گذار زمانی هوشمندتر عمل می‌کند که علاوه بر دیدن شاخص‌های کلان، بفهمد تصمیم‌های پولی و اقتصادی چگونه به انتخاب‌های روزمره مردم منتقل می‌شوند. رصد بازار باید چراغی برای دیدن واقعیت باشد، نه ابزاری برای نظارت بر شهروندان.
 
جهش بهره‌وری تولید و تاب‌آوری ملی
هوش مصنوعی در محیط عمومی گاه به ابزاری سرگرم‌کننده یا راهی برای تولید متن و تصویر تبدیل شده است. در برخی سازمان‌ها نیز نخستین کاربردی که به ذهن مدیران می‌رسد، کاهش تعداد کارکنان است. اما ظرفیت مهم اقتصادی این فناوری در جایی فراتر از سرگرمی و حذف نیروی انسانی قرار دارد: ارتقای بهره‌وری، بهبود کیفیت تولید و استفاده دقیق‌تر از منابعی که در اقتصاد محدودند.
در علم اقتصاد، افزایش تولید فقط به معنای افزودن نیروی کار یا ماشین‌آلات نیست. دانش، فناوری، مهارت نیروی انسانی و کیفیت سازمان‌دهی نیز تعیین می‌کنند که از مقدار معینی سرمایه و نیروی کار چه میزان محصول به دست آید. هوش مصنوعی می‌تواند در کارخانه‌ها زمان احتمالی خرابی تجهیزات را پیش‌بینی کند تا تعمیرات پیش از توقف خط تولید انجام شود. تحلیل داده‌های مصرف انرژی و مواد اولیه نیز می‌تواند ضایعات را کاهش دهد. در صنایع غذایی، برای نمونه، تنظیم دقیق دما و زمان نگهداری می‌تواند از فساد بخشی از محصول جلوگیری کند؛ موضوعی که در نهایت بر هزینه تولید و قیمت تمام‌شده اثر می‌گذارد.
در کشاورزی نیز تحلیل اطلاعات آب‌وهوا، رطوبت خاک و نیاز گیاه می‌تواند به مدیریت دقیق‌تر آبیاری و مصرف کود کمک کند. در کشوری که با محدودیت منابع آب روبه‌روست، حتی کاهش بخشی از اتلاف آب در سطح مزرعه اهمیت اقتصادی و زیست‌محیطی دارد. در زنجیره توزیع نیز پیش‌بینی تقاضا می‌تواند به انتقال به‌موقع کالا از مناطق دارای مازاد به مناطق دارای کمبود کمک کند. برای مثال، اگر داده‌های فروش و موجودی نشان دهد تقاضای یک محصول در شهری رو به افزایش است، شرکت توزیع می‌تواند پیش از ایجاد کمبود، مسیر ارسال را اصلاح کند.
بااین‌حال، نباید درباره نتایج فناوری اغراق کرد. افزایش بهره‌وری الزاماً و به‌طور خودکار به کاهش قیمت مصرف‌کننده منجر نمی‌شود. اگر بازار رقابتی نباشد یا بنگاه مسلط بتواند منافع کاهش هزینه را نزد خود نگه دارد، مصرف‌کننده ممکن است سهم چندانی از این دستاورد نبرد. همچنین استفاده از هوش مصنوعی به سرمایه‌گذاری در زیرساخت دیجیتال، داده باکیفیت، امنیت اطلاعات، نرم‌افزار و آموزش نیاز دارد. بنگاه کوچک ممکن است توان مالی و فنی لازم را نداشته باشد؛ بنابراین سیاست عمومی می‌تواند با فراهم کردن زیرساخت مشترک، آموزش و دسترسی منصفانه به خدمات فناوری، مانع عمیق‌تر شدن شکاف میان بنگاه‌های بزرگ و کوچک شود.
مسأله نیروی انسانی نیز باید جدی گرفته شود. برخی وظایف با ورود هوش مصنوعی تغییر می‌کنند یا از میان می‌روند و در مقابل، نیاز به مهارت‌های تازه پدید می‌آید. اگر سیاست بنگاه فقط کاهش سریع کارکنان باشد، ممکن است دانش عملی و تجربه نیروی کار از دست برود و هزینه‌های اجتماعی افزایش یابد. مسیر پایدارتر، آموزش مجدد، بازطراحی مشاغل و استفاده از فناوری برای تقویت توان کارکنان است. بهره‌وری زمانی دستاوردی اجتماعی خواهد بود که منافع آن تنها به مالکان سرمایه محدود نماند و در قالب دستمزد بهتر، اشتغال پایدارتر یا کالا و خدمات باکیفیت‌تر نیز نمود پیدا کند.
این بحث با مفهوم اقتصاد مقاومتی پیوند دارد. اقتصاد مقاوم، اقتصادی منزوی و بی‌ارتباط با جهان نیست؛ اقتصادی است که در برابر شوک‌ها و اختلالات، توان سازگاری و بازیابی بیشتری دارد. وابستگی شدید به یک مسیر تأمین، مصرف بی‌رویه انرژی، ضایعات بالا و نبود اطلاعات دقیق، آسیب‌پذیری تولید را افزایش می‌دهد. تحلیل هوشمند زنجیره تأمین می‌تواند نقاط گلوگاهی را شناسایی کند، منابع جایگزین را بسنجد و برای اختلال احتمالی برنامه آماده سازد. البته فناوری نمی‌تواند تحریم، کمبود سرمایه یا ضعف روابط تجاری را به‌تنهایی برطرف کند؛ اما می‌تواند استفاده از منابع موجود را کارآمدتر کند.
در نهایت، اقتصاد مقاومتی زمانی از شعار فاصله می‌گیرد که بنگاه‌ها با منابع کمتر محصول باکیفیت‌تری تولید کنند، کشاورزی آب کمتری هدر دهد، زنجیره توزیع در برابر بحران انعطاف‌پذیرتر شود و نیروی انسانی مهارت‌های متناسب با اقتصاد جدید به دست آورد. هوش مصنوعی نه معجزه است و نه تهدیدی اجتناب‌ناپذیر؛ ابزاری است که نتیجه آن به کیفیت نهادها، رقابت، آموزش و شیوه مدیریت بستگی دارد.
 
 تساهل و تکثرگرایی اقتصادی
وقتی از تساهل و تکثرگرایی اقتصادی سخن می‌گوییم، منظور بی‌قانونی، رها کردن بازار یا چشم‌پوشی از تخلف نیست. بحث بر سر پذیرش یک واقعیت ساده اما مهم است: مردم، تولیدکنندگان و بنگاه‌ها نیازها، توانایی‌ها و روش‌های یکسانی ندارند. نمی‌توان برای همه کسب‌وکارها، مناطق و مصرف‌کنندگان یک نسخه واحد پیچید و انتظار داشت نتیجه آن در همه‌جا مطلوب باشد. اقتصاد پویا به امکان انتخاب، آزمون راه‌حل‌های متفاوت و رقابت در چارچوب قواعد روشن نیاز دارد.
تکثرگرایی اقتصادی نخست در تنوع الگوهای کسب‌وکار معنا پیدا می‌کند. یک بنگاه کوچک خانوادگی، یک شرکت دانش‌بنیان و یک کارخانه بزرگ با نیازها و محدودیت‌های یکسانی روبه‌رو نیستند. اگر مقررات، مجوزها و شیوه تأمین مالی بدون توجه به این تفاوت‌ها طراحی شوند، ممکن است هزینه ورود بنگاه‌های کوچک به بازار چنان بالا برود که فقط شرکت‌های بزرگ و برخوردار از ارتباطات اداری توان ادامه فعالیت داشته باشند. برای مثال، فرایند طولانی دریافت مجوز یا الزام به ارائه وثیقه‌های سنگین می‌تواند مانع رشد کسب‌وکاری شود که ایده و مشتری دارد، اما دارایی ملکی کافی در اختیار ندارد.
دومین حوزه، پذیرش دیدگاه‌های متفاوت در سیاست‌گذاری است. اقتصاد موضوعی پیچیده است و تصمیم‌گیران ممکن است درباره علت یک مشکل یا راه‌حل مناسب آن اختلاف نظر داشته باشند. این اختلاف لزوماً نشانه بی‌نظمی نیست. اگر دیدگاه‌های مختلف امکان طرح داشته باشند و سیاست‌ها بر اساس شواهد، ارزیابی هزینه و فایده و نقد کارشناسی سنجیده شوند، احتمال خطای جمعی کاهش می‌یابد. در مقابل، وقتی یک نهاد یا گروه خود را تنها مرجع تشخیص درست بداند و نقد را کنار بزند، ممکن است یک خطای سیاستی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند؛ حتی اگر آثار منفی آن در بازار و زندگی مردم آشکار شده باشد.
سومین حوزه، تنوع ابزارهای مالی و روش‌های تأمین سرمایه است. همه بنگاه‌ها نمی‌توانند یا نباید فقط از یک مسیر، مثلا وام بانکی، تأمین مالی کنند. بسته به نوع فعالیت و ریسک، ابزارهایی مانند سرمایه‌گذاری سهامی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، تأمین مالی زنجیره‌ای، اعتبار تجاری و مشارکت می‌توانند نقش‌های متفاوتی داشته باشند. البته گسترش ابزارهای مالی بدون شفافیت، نظارت و حفاظت از سرمایه‌گذاران ممکن است به سفته‌بازی، کلاهبرداری یا انتقال ریسک به مردم منجر شود. بنابراین تنوع مالی باید همراه با قواعد احتیاطی و افشای اطلاعات باشد.
تساهل اقتصادی همچنین به معنای پذیرش تفاوت‌های منطقه‌ای است. نیاز یک کسب‌وکار در منطقه کشاورزی با بنگاهی که در مرکز صنعتی فعالیت می‌کند، یکسان نیست. سیاستی که بدون توجه به شرایط محلی طراحی شود، ممکن است در یک منطقه مفید و در منطقه‌ای دیگر پرهزینه باشد. این تفاوت‌ها باید در چارچوب استانداردهای ملی، حقوق برابر شهروندان و قواعد رقابت دیده شوند؛ نه اینکه به تبعیض یا امتیازدهی غیرشفاف تبدیل شوند.
البته تکثرگرایی بدون قانون می‌تواند به انحصار و سوءاستفاده بینجامد. آزادی اقتصادی زمانی معنا دارد که ورود به بازار برای رقبا ممکن باشد، اطلاعات گمراه‌کننده و تبانی هزینه داشته باشد، حقوق کارگر و مصرف‌کننده رعایت شود و هیچ بنگاهی به دلیل نزدیکی به قدرت از امتیازی خارج از قواعد عمومی برخوردار نباشد. دولت در چنین الگویی کنار نمی‌رود؛ نقش آن از اداره جزئیات فعالیت اقتصادی به تضمین رقابت، اجرای بی‌طرفانه قانون و حمایت از حقوق عمومی تغییر می‌کند.
برای مردم، نتیجه تکثرگرایی باید در انتخاب‌های واقعی دیده شود: کالاها و خدمات متنوع‌تر، فرصت‌های شغلی بیشتر، امکان شکل‌گیری کسب‌وکارهای تازه و کاهش وابستگی بازار به چند عرضه‌کننده محدود. دولت مقتدر لزوماً دولتی نیست که درباره همه جزئیات زندگی اقتصادی تصمیم بگیرد؛ دولتی است که قانون را برای همه یکسان اجرا کند، انحصار را مهار کند و اجازه دهد خلاقیت جامعه در چارچوب قواعد روشن شکوفا شود. تساهل اقتصادی یعنی پذیرش تفاوت‌ها بدون چشم‌پوشی از قانون؛ نفی استبداد تصمیم‌گیری است، نه نفی نظم اقتصادی.