اطلاعات - امیرحسین نادری: سازمان ملل سالهاست از خشکشدن آرال بهعنوان یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی معاصر یاد میکند؛ فاجعهای که بر زندگی میلیونها نفر تاثیر گذاشت و الگوی زندگی در بخش بزرگی از آسیای میانه را تغییر داد.
بسیاری تصور میکردند آرال یک استثنا و محصول سیاستهای اشتباه دوران شوروی بوده است، اما گزارشهای تازه نشان میدهد آنچه روزی در آرال رخ داد، اکنون در مقیاسی بزرگتر در حال تکرار است. بحران آب، دیگر فقط یک مشکل محلی نیست، بلکه به یکی از مهمترین چالشهای امنیتی، اقتصادی و سیاسی آسیای میانه تبدیل شده است.
منطقهای که سریعتر از بقیه جهان گرم میشود
در نشست تغییرات اقلیمی آسیای میانه که فروردین ۱۴۰۵ در «آستانه» پایتخت قزاقستان برگزار شد، کارشناسان هشدار دادند که دمای این منطقه حدود یک و نیم تا دو برابر سریعتر از میانگین جهانی افزایش مییابد. بر اساس ارزیابیهای ارائهشده در این نشست، حدود ۳۶ درصد یخچالهای طبیعی این منطقه نسبت به دوره شوروی از بین رفتهاند. این آمار فقط یک عدد نیست. رودخانههای بزرگ آسیای میانه از همین یخچالها تغذیه میشوند. به گفته کارشناسان «مؤسسه بینالمللی مدیریت آب»، کاهش ذخایر یخی مستقیماً امنیت آبی، کشاورزی و تولید برق منطقه را تهدید میکند. برنامه توسعه ملل متحد نیز در گزارشی که سال ۲۰۲۶ منتشر شد، تأکید کرده است که آسیای میانه امروز یکی از آسیبپذیرترین مناطق جهان در برابر خشکسالی و تنش آبی محسوب میشود؛ منطقهای که همزمان با افزایش دما، با کاهش منابع آب تجدیدپذیر نیز روبهرو است.
بحران آب؛ از محیط زیست تا اقتصاد
اگر روزی بحران آب تنها دغدغه فعالان محیط زیست بود، امروز اقتصاددانان نیز درباره آن هشدار میدهند. براساس گزارشهای ارائهشده در کنفرانس تغییرات اقلیمی آسیای میانه، تغییرات آب و هوایی تاکنون بهطور متوسط حدود ۵.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی کشورهای منطقه را کاهش داده است. همین گزارش پیشبینی میکند که در صورت ادامه روند فعلی، تولیدات کشاورزی برخی مناطق تا سال ۲۰۵۰ ممکن است تا ۳۰ درصد افت کند.
بانک جهانی نیز در مجموعه گزارشهای خود درباره آسیای میانه، بارها بر نقش آب در امنیت غذایی منطقه تأکید کرده است. برای نمونه، در دره «فرغانه» ازبکستان که قلب کشاورزی این کشور محسوب میشود، میزان آب در دسترس برای مزارع تنها حدود ۷۰ درصد نیاز واقعی برآورد شده است. بانک جهانی هشدار داده که تشدید خشکسالی و کاهش جریان رودخانههای فرامرزی میتواند رقابت بر سر منابع آب و انرژی را در این منطقه افزایش دهد.
وقتی آب به مساله امنیتی تبدیل میشود
بحران آب در آسیای میانه ویژگی منحصر به فردی دارد و بیشتر منابع آبی آن مرز سیاسی نمیشناسند. طبق ارزیابی «چارچوب صلح آبی آسیای میانه»، حدود ۸۱ درصد جمعیت منطقه به سامانههای آبی فرامرزی وابسته هستند. رودخانههایی که از کوهستانهای تاجیکستان و قرقیزستان سرچشمه میگیرند، حیات اقتصادی ازبکستان، ترکمنستان و بخشهایی از قزاقستان را نیز تأمین میکنند.
همین مسئله باعث شده است آب به یکی از حساسترین موضوعات ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شود. در نشست آستانه، اسکندر عبداللهاف، از کارشناسان برجسته آب منطقه هشدار داد که خشکسالی دیگر صرفاً یک پدیده اقلیمی نیست، بلکه آزمونی برای اعتماد سیاسی میان کشورهای منطقه است. به گفته او، در نبود دادههای مشترک و سازوکارهای هماهنگ، هر دوره خشکسالی میتواند به بحران اعتماد میان کشورهای بالادست و پاییندست تبدیل شود. کارشناسان حاضر در این نشست حتی برآورد کردند که بیش از ۷۰ درصد بحرانهای اضطراری منطقه به نوعی با خشکسالی و کمبود آب ارتباط دارند.
جهان برای آسیای میانه به میدان آمده است
شدت نگرانیها را میتوان از حجم مداخلات بینالمللی فهمید. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(فائو) در خرداد ۱۴۰۵ با حمایت صندوق جهانی محیط زیست، برنامهای منطقهای با عنوان «پیوند آب و زمین آسیای میانه» را آغاز کرد. این برنامه، پنج کشور منطقه را برای مدیریت مشترک منابع آب و خاک، گرد هم آورده است.
در مراسم افتتاحیه این طرح، مقامهای فائو اعلام کردند که تقریباً نیمی از اراضی آسیای میانه درگیر تخریب سرزمین هستند و زیان اقتصادی ناشی از آن سالانه به حدود شش میلیارد دلار میرسد. همزمان بانک جهانی نیز میلیاردها دلار برای بازسازی شبکههای آبیاری، توسعه سامانههای صرفهجویی آب و نوسازی زیرساختهای آبی در ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان اختصاص داده است. پیام این اقدامات روشن است: بحران آب آسیای میانه دیگر یک موضوع محلی نیست؛ بلکه به یک نگرانی بینالمللی تبدیل شده است.
ایران؛ تماشاگر یا همسایه این بحران؟
بسیاری از نشانههایی که امروز در آسیای میانه دیده میشود، برای ایران ناآشنا نیست. کاهش بارندگی، افت سطح سفرههای زیرزمینی، فرونشست زمین، خشکشدن تالابها و افزایش دما همگی پدیدههایی هستند که ایران نیز با آنها دستوپنجه نرم میکند.
در واقع آنچه امروز در آسیای میانه مشاهده میشود، بیش از آنکه یک داستان خارجی باشد، نوعی آینه منطقهای است. اگر گزارشهای بانک جهانی درباره افت بهرهوری کشاورزی بر اثر کمآبی را کنار وضعیت دریاچه ارومیه، زایندهرود و تالاب هامون قرار دهیم، شباهتها بهوضوح قابل مشاهده است. هشدار کارشناسان آسیای میانه درباره مهاجرتهای اقلیمی، در ایران نیز مصداق دارد؛ جایی که در برخی مناطق آن با جابهجایی جمعیت ناشی از خشکسالی مواجه شده است.
درس آرال
دریاچه آرال یا آنگونه که برخی مردم منطقه می گویند «دریای آرال» به ما یادآوری میکند که بحران آب معمولاً ناگهانی رخ نمیدهد. این بحران آرام، تدریجی و گاهی نامرئی پیش میرود. امروز براساس ارزیابی برنامه توسعه ملل متحد، بانک جهانی، فائو و کارشناسان منطقهای حاضر در نشستهای آستانه، آسیای میانه در آستانه یکی از مهمترین آزمونهای تاریخ معاصر خود قرار گرفته است؛ آزمونی که نتیجه آن تنها به سرنوشت رودخانهها محدود نخواهد شد، بلکه بر اقتصاد، امنیت، مهاجرت و ثبات سیاسی منطقه اثر خواهد گذاشت.
برای ایران نیز این تحولات تنها یک خبر خارجی نیست. آسیای میانه شاید نخستین منطقهای باشد که پیامدهای کامل بحران آب را تجربه میکند، اما بعید است آخرین منطقه باشد. شاید به همین دلیل، سرنوشت آرال بیش از آنکه داستان یک دریاچه باشد، روایتی از آیندهای است که بسیاری از کشورهای منطقه هنوز فرصت دارند از وقوع آن جلوگیری کنند.