جنگ، هرچند در میدان نبرد آغاز می‌شود، اما پایان آن الزاماً با خاموش شدن سلاح‌ها فرا نمی‌رسد. بسیاری از مهم‌ترین پیامدهای جنگ، تازه پس از پایان درگیری‌ها آشکار می‌شوند؛ زمانی که یک جامعه باید بار دیگر درباره آینده خود تصمیم بگیرد، زخم‌های اجتماعی را ترمیم کند و امکان زیستن مشترک را از نو بیافریند. از این منظر، «پساجنگ» نه فاصله‌ای میان دو جنگ، بلکه مرحله‌ای مستقل و سرنوشت‌ساز در حیات جوامع است؛ مرحله‌ای که کیفیت مدیریت آن، گاه بیش از خود جنگ، آینده یک ملت را رقم می‌زند.

اخیراً پروژه عظیم و چند هزار صفحه‌ای مجموعه دوازده‌جلدی «تجربه‌های جهانی پساجنگ» را با چنین نگاهی به پایان رساندم و به‌زودی این اثر مهم در اختیار عموم قرار می‌گیرد. در این مجموعه که دکتر جبار رحمانی نیز نقش بسزایی داشتند، با همکاری سه نهاد «دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم»، «پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت ارشاد» و «مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم» تدوین شده است. این مجموعه می‌کوشد ادبیات پراکنده و میان‌رشته‌ای مطالعات پساجنگ را گردآوری و در قالبی منسجم در اختیار پژوهشگران، سیاست‌گذاران و علاقه‌مندان قرار دهد. برخلاف بسیاری از آثاری که بازسازی را صرفاً در قالب پروژه‌های عمرانی، اقتصادی یا امنیتی بررسی می‌کنند، این مجموعه دوازده‌جلدی نشان می‌دهد که بازسازی، پیش از آنکه فرآیندی فنی باشد، فرآیندی اجتماعی، فرهنگی، شناختی و نهادی است؛ فرآیندی که در آن دولت، جامعه، دانشگاه، علم، حافظه، هویت، آموزش، شهر، فرهنگ و حتی روایت‌های جمعی، همگی در شکل دادن به آینده یک جامعه نقش دارند.

منطق این مجموعه بر مطالعه تطبیقی تجربه‌های جهانی استوار است. از آلمان و ژاپن پس از جنگ جهانی دوم گرفته تا بوسنی، رواندا، عراق، افغانستان، سوریه، لبنان، فلسطین، اوکراین و دیگر جوامع درگیر جنگ، هر تجربه حامل درس‌هایی است که تنها به همان کشور محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند افق تازه‌ای برای اندیشیدن به مسئله بازسازی در دیگر جوامع بگشاید. هدف این مجموعه ارائه نسخه‌ای واحد برای بازسازی نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان مقایسه، نقد و یادگیری از تجربه‌هایی است که هر یک در زمینه‌ای تاریخی، فرهنگی و سیاسی متفاوت شکل گرفته‌اند.

جلدهای مختلف این مجموعه، ابعاد گوناگون بازسازی را به‌صورت نظام‌مند بررسی می‌کنند. برخی جلدها به مدل‌های سیاستی، اقتصاد سیاسی بازسازی، دولت‌سازی و توسعه می‌پردازند؛ برخی دیگر تجربه‌های منطقه‌ای خاورمیانه، آسیا و اروپا را واکاوی می‌کنند. در کنار این مباحث، موضوعاتی چون بازسازی پساجنگ از منظر شناختی و روانی جامعه، جنگ‌های روایی، حافظه جمعی، بازسازی شهری، گردشگری جنگ، آموزش عالی، دانشگاه و علم در شرایط پساجنگ نیز به‌عنوان بخش‌هایی جدایی‌ناپذیر از فرآیند بازسازی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این تنوع موضوعی نشان می‌دهد که آینده جوامع پس از جنگ تنها در وزارتخانه‌های دفاع یا سازمان‌های عمرانی تعیین نمی‌شود، بلکه در مدرسه و دانشگاه، در رسانه، در شهر، در نظام علمی، در حافظه تاریخی و در کیفیت روابط اجتماعی نیز ساخته می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم این مجموعه، نگاه میان‌رشته‌ای آن است. آثار گردآوری‌شده در مرزهای علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، انسان‌شناسی، مطالعات شهری، روان‌شناسی، علوم شناختی، آموزش عالی، مطالعات علم و فناوری و سیاست‌گذاری عمومی حرکت می‌کنند و تصویری چندبعدی از مسئله پساجنگ ارائه می‌دهند. از این رو، مخاطب این مجموعه تنها پژوهشگران مطالعات جنگ و پساجنگ نیستند؛ بلکه هر پژوهشگری که به توسعه، حکمرانی، فرهنگ، آموزش، دانشگاه، سیاست اجتماعی یا آینده جوامع علاقه‌مند باشد، می‌تواند در این آثار افق‌های تازه‌ای برای اندیشیدن بیابد.

برای جامعه ایران نیز اهمیت این مجموعه صرفاً در شناخت تجربه دیگر کشورها خلاصه نمی‌شود. تجربه‌های جهانی نشان می‌دهند که آمادگی برای آینده، پیش از وقوع بحران شکل می‌گیرد، نه پس از آن. مطالعه نظام‌مند تجربه‌های پساجنگ، امکان می‌دهد که درباره تاب‌آوری ملی، ظرفیت‌های نهادی، سرمایه اجتماعی، نقش دانشگاه، سیاست علم، مدیریت شهری، آموزش، اعتماد عمومی و بازسازی اجتماعی، پیش از قرار گرفتن در شرایط اضطراری اندیشیده شود. از این منظر، این مجموعه صرفاً روایتی از گذشته نیست، بلکه تلاشی برای گشودن افقی آینده‌نگر در سیاست‌گذاری و اندیشیدن به توسعه پایدار است.

در نهایت، «تجربه‌های جهانی پساجنگ» بر این ایده بنیادین استوار است که بازسازی واقعی، تنها بازسازی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها نیست؛ بلکه بازسازی انسان، جامعه، اعتماد، دانش، حافظه و امید است. آینده جوامع پس از جنگ، پیش از آنکه در بتن و فولاد ساخته شود، در نهادها، در فرهنگ، در دانشگاه‌ها، در روایت‌ها و در توانایی یک جامعه برای یادگیری از تجربه‌های تاریخی شکل می‌گیرد. این مجموعه، دعوتی است به چنین یادگیری‌ای؛ یادگیری از جهان برای اندیشیدن مسئولانه‌تر به آینده.